1

10 minut od Chełma – STOŁPIE

Spread the love
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   Yum
  •   
  •   
  •  
  •  

973431

***

Wieś leży nad doliną rzeki Garki, dopływem Uherki obok trasy T-12, w odległości 10 km na zachód od Chełma. Jest to bardzo stara miejscowość, wzmiankowana już w 1204 roku. Jej nazwa wiąże się z prastarą wznoszącą się tu wieżą, zwaną dawniej Stołpem. U podnóża wzniesienia, na jego zachodnim stoku, tuż przy szosie Chełm – Lublin usytuowany jest nieduży owalny kopiec wczesnośredniowiecznego grodziska i wtopiona częściowo w jego nasyp warowna, smukła budowla. Spod skarpy dawnego gródka wypływa źródełko, tuż obok podobne drugie.

Przeznaczenie obiektu i jego wiek intrygował od dawna historyków, którzy wysuwali najróżniejsze domysły. Najbardziej utarte było przekonanie, że wieża miała charakter strażnicy i pochodzi z XIII wieku. Dopiero przeprowadzone ostatnio w latach 1976-78 systematyczne badania przez dr Irenę Kutyłowską z UMCS w Lublinie, rzuciły nowe światło na dzieje i znaczenie tego zabytku. Okazał się on bardziej stary i bardziej cenny niż dotychczas mniemano. Powstał na przełomie X-XI wieku i służył celom misyjno-kultowym, był to mianowicie nieduży obwarowany klasztor-pustelnia z kaplicą mającą formę obronnej wieży, usytowany na miejscu dawnego kultu pogańskiego.

Jakub Susza w swej kronice wzmiankuje, że wśród ludu istnieje przekonanie iż wieża stołpecka, to dawna „pogańska bałwochwalnia, którą chrześcijanie zamienili na kaplicę”. Możliwość tę Susza uprawdopodabnia stwierdzeniem, że wieża wznosi się u źródełka, a poganie przecież czcili „miejsca kryniczne”. Z przekazu tego wynika też, że jeszcze w XVII wieku wokół źródła w Stołpiu znajdowały się ogromne dębowe pnie ustawione w półkrąg, co też potwierdzałoby domysł, że było to miejsce czczone przez pogan jako miejsce święte. Tradycja ta dotrwała niemal do dni dzisiejszych, gdyż istnieje przekonanie, że kryniczna woda stołpecka leczy „defekta oczu”.

W oparciu o ustalenia poczynione na podstawie przeprowadzonych badań, podania ludowe, podobnie jak już nieraz, potwierdziły się. Oczywistym jest, że z momentem rozpoczęcia prób wprowadzenia chrześcijaństwa na tych ziemiach, zwyczajem ówczesnym, na miejscu kultu pogańskiego w Stołpiu wzniesiono świątynię chrześcijańską. Była to chrześcijańska placówka misyjna o charakterze pustelni. Sytuacja przy tym kazała nadać jej charakter obronny. Dlatego też wzniesiono rodzaj warownego klasztoru przeznaczonego, dla kilku zaledwie mnichów – eremitów, czyli pustelników – misjonarzy, na wzór eremów francuskich. W jego północno-wschodniej części, zgodnie z przepisami zakonnymi, wzniesiono świątynię, której nadano formę obronną, wieżową.

Wieża sakralna jest aktualnie wysoka na 20 m, wziesiona w rzucie zewnętrznym na planie czworoboku zbliżonego do kwadratu o wymiarach: 5,7 m x 6,3 m. Wnętrze, w czterech niższych kondygnacjach, jest cylindryczne o średnicy 3,0 – 3,6 m (szersze w partii wyższej). Kondygnacja piąta, najwyższa, ma w rzucie postać ośmioboku (oktagonu), z niszą absydalną w ścianie wschodniej.

Obiekt jest wymurowany z grubociosanego zlepieńca wapienno-piaskowego na zaprawie wapiennej. Kondygnacja najwyższa wewnątrz oblicowana jest cegłą paloną, palcówką. Otwory większe są zamknięte łukami półkolistymi, a mniejsze otwory okienne, łukami płaskimi. W elewacjach widoczne są liczne otwory maczulcowe pozostałe po rusztowaniach, tak charakterystyczne dla starych budowli obronnych. Obecny otwór wejściowy ma charakter wtórny i został wybity w murze w 1827 roku. Właściwe wejście do obiektu usytuowane było na poziomie czwartej kondygnacji. Prowadziła do niego zewnętrzna drewniana drabina.

Kondygnacja pierwsza (obecnie zawalona) położona jest poniżej współczesnego majdanu grodziska. Miała ona charakter piwnicy gospodarczej. Druga kondygnacja, także służąca jako pomieszczenie gospodarcze, posiada wysoko usytuowane dwa małe okienka szczelinowe. Kondygnację trzecią stanowiło niskie, pozbawione okien pomieszczenie służące jako alkowa (sypialnia). Wnętrze pomieszczenia na czwartej kondygnacji posiadało nieco większą powierzchnię użytkową (7 m2), zaopatrzone jest w dwa wąskie, dość wysokie okna i duże drzwi wejściowe umieszczone w ścianie zachodniej. Przed nim znajdował się pierwotnie drewniany balkon, z którego wiodła drabina w dół na majdan ogródka i w górę na ganek najwyższej, sakralnej kondygnacji. Pomieszczenie to przeznaczone było do celów mieszkalnych.

Kondygnacja piąta, najwyższa stanowiła pomieszczenie najbardziej przestronne, mające powierzchnię 17 m2 i służyło jako oratorium tj. kaplica przeznaczona dla niedużej ilości osób. Jej oktagonalna forma (ośmiobok), z konchowo sklepioną absydą w ścianie wschodniej i dwoma po bokach umieszczonymi sklepionymi wnękami (pastoforie), wskazuje w sposób nie budzący wątpliwości na wzorce starofrancuskie. Absyda oczywiście spełniała funkcję prezbiterium. Kaplica przykryta była sklepieniem z cegły, prawdopodobnie krzyżowo-kolebkowym. Podobne sklepienie musiało przykrywać część mieszkalną. Podłoga kaplicy wyłożona była barwnymi płytkami glazurowanymi. W części absydalnej od wschodu znajduje się nieduże okienko silnie rozglifione do wewnątrz, po bokach natomiast są duże półkoliście sklepione otwory okienne i podobny otwór wejściowy przepruwający ścianę zachodnią. Wychodził on na drewniany zewnętrzny ganek obiegający wokół wieżę na poziomie podłogi oratorium – kaplicy. Spełniał on rolę hurdycji w wypadku zagrożenia, a nadto służył jako powiększenie powierzchni oratorium w czasie nabożeństw. Z ganku tego prowadziła zewnętrzna drabina na balkon niższej kondygnacji mieszkalnej, a stamtąd na majdan gródka. Komunikacji wewnętrznej pomiędzy kaplicą a częścią mieszkalną nie było. Natomiast pomieszczenia części mieszkalno-kondygnacyjnej łączyły się w pionie ze sobą przy pomocy drabin drewnianych a przedzielone były stropami drewnianymi na takichże belkach. Cały obiekt musiał być przykryty namiotowym dachem z dużym okapem, pobitym gontem.

Jak z tego widać zabytek ten nie jest wieżą mieszkalną wyposażoną w kaplicę, lecz jest to od początku wzniesiony obiekt sakralny w postaci warownej kaplicy, której dolne pomieszczenia mają charakter wobec niej służebny dla schronienia bardzo małej ilości osób, mnichów pustelników.

Sam gródek także był bardzo mały (423 m2) i nie mógł rieć charakteru warownego grodu wzniesionego dla celów militarnych. Przemawia za takim stwierdzeniem jego skala, charakter wieży i samo usytuowanie (u podstawy wzgórza, z dala od szlaku komunikacyjnego – obecny przebieg szosy jest XIX-wieczny). Miał on więc charakter obwarowanego klasztoru – pustelni. Na sztucznie usypanym owalnym nasypie znajdowały się wały obronne o konstrukcji izbicowej tj. zbudowanej z drewnianych skrzyńców wypełnionych ziemią. Wewnątrz w części południowo-zachodniej i północnej znajdowały się dwa nieduże budynki klasztorne – stałe mieszkania mnichów, gdyż wieża służyła za schronienie tylko w czasie zagrożenia.

W oparciu o przeprowadzone badania naukowe wieżę sakralną w Stołpiu należy datować na przełom X i XI wieku i wiązać ją z zachodnio-romańskim kręgiem kulturowym. Fundatorem tego obiektu był niewątpliwie monarcha czy też książę, należy więc jego osobę wiązać z Mieszkiem I względnie z Bolesławem Chrobrym.

Zespół zabytkowy w Stołpiu posiada dużą wartość historyczną, jest unikalny na skalę europejską, z uwagi na jego specyficzny charakter i formę, a także wiek. Jest to najstarszy zabytek nie tylko w województwie chełmskim, ale na całym obszarze na wschód od Wisły.

W czasie działań wojennych w 1944 roku wieża została poważnie uszkodzona i groziła zawaleniem się. W 1948 roku przeprowadzono roboty konserwatorskie, wzmocniono i uzupełniono nadwątlone mury i opasano zabytek czterema ściągami żelaznymi.

1009269

Grodzisko Stołpie

 

Gródek zbudowany u podstawy pasma wzniesień o wysokości dochodzącej do 250 m n.p.m. przy poziomie rzekli 190,9 m. Ma on kształt wydłużonego owalu o wymiarach 24 x 15 m na szczycie i 24 x 36 u podstawy kopca. Jest to nasyp ziemny w formie pryzmy o wysokości do 6 m. Nie obserwuje się żadnych śladów fosy. W północno-wschodniej części nasypu stoi murowana wieża o wymiarach 6,40×5,70 m. Wieża jest prostokątna i zbudowana zgodnie z kierunkiem światła, posiada ona okrągłe w przyziemiu wnętrze o średnicy ok. 3 m. Wieża posiada wysokość ok. 20 m. Na ostatniej kondygnacji (powyżej 15 m) znajduje się oktogonalne pomieszczenie o charakterze sakralnym -kościółek-kaplica. Ściany pomieszczenia o wymiarach 4,9×5,2 m są licowane cegła palcówką. Na ścianie zachodniej znajduje się ostrołukowe wejście na poziomie nasypu. Wieża zbudowana jest z ciosanego wapienia na zaprawie wapiennej.-U podnóża nasypu, od strony zachodniej bije źródełko zasilające niewielki stawek i poprzez strumykrzekę Garkę. (…) Uzyskano liczne materiały ceramiczne z XI-XIII wieku. (…)- fragmenty naczyń i bransolet szklanych z XI-XII1 w. Odkopano partie fundamentową wieży i stwierdzono, iż posadowiono ja we wkopie, bezpośrednio na stropie margla. (…) W południowej części gródka odkryto rozsypisko niezidentyfikowanego obiektu drewniano – ziemnego istniejącego przy południowym zboczu. Obiekt został zniszczony przez pożar i runął do wnętrza. (…) Stwierdzono, iż miejsce, na którym zbudowano grodek z wieżą było wykorzystywane w okresie wcześniejszym. Brak jednak śladów obiektów mieszkalnych czy gospodarczych wskazuje na inne niż osadnicze przyczyny przebywania tych grup ludzi. (…) I. Kutyłowska wysunęła koncepcję kultowego charakteru miejsca i istnienia tu rezydencji obronnej wysokiego dostojnika duchownego. Wskazuje na to tak tradycja epok wcześniejszych, jak przede wszystkim fakt, iż na najwyższa (piąta) kondygnacja wieży to niezwykle ciekawe i bogate pomieszczenie sakralne – kościółek – kaplica. Poświadcza to także ofiara zakładzinowa wyraźnie o kultowym charakterze – duża ilość ziaren zbóż i innych roślin. Obronny charakter obiektu wyklucza, oprócz przytoczonych argumentów tez niewielkie założenie obronne, nie mogące zapewnić należytej obrony dla większej grupy ludzi.

image002

***

Leżąca niedaleko Chełma wieś Stołpie zawdzięcza swoją nazwę potężnej samotnej wieży, która stoi na jej terenie. W źródłach nie zachowały się żadne informacje o tej tajemniczej budowli. Wysuwano przeróżne teorie na jej temat zazwyczaj uznające ją za element jakichś dawnych fortyfikacji.

Pierwsze badania archeologiczne mające odkryć sekrety tej budowli przeprowadzili tam jeszcze naukowcy rosyjscy w 1909 r., ale nie opublikowali ich wyników. W latach 70. za wieżę i towarzyszący jej nasyp wzięli się naukowcy z UMCS, którymi kierowała Irena Kutyłowska.

Polscy badacze powiązali wieżę z wczesną chrystianizacją wschodniego pogranicza polskich ziem. Główny wpływ na taki wniosek miało niecodzienne górne piętro wieży, które przypomina zachodnioeuropejskie baptysteria. Wnioski te nie zostały jednak zaakceptowane przez innych naukowców i wieża zachowała swoją tajemnicę.

W ostatnich czasach budowlą zainteresował się prof. Andrzej Buko, prof. UW i dyrektor Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Kluczowe dla złamania sekretu wieży okazały się badania archeologiczne z lat 2003-2005.

W ich wyniku archeolodzy odkryli m. in., że towarzyszący wieży nasyp kryje w sobie prostokątną kamienną platformę z naturalnych zlepieńców i piaskowców, która powstała w tym samym czasie, co wieża. Archeolodzy odsłonili również pozostałości spalonej drewnianej zabudowy. Poza platformą znaleźli jeszcze resztki drewnianych pomostów.

W archeologicznych wykopach ukazały się również fragmenty ceramiki o cechach charakterystycznych dla tradycji rusko-bizantyjskiej, w tym ułamki naczyń angobowanych i pokrywanych barwnym szkliwem, a także pozostałości szkliwionych płytek ceramicznych.

Z badań tych wyłonił się obraz obiektu z kamiennym dziedzińcem otoczonym drewnianymi zabudowaniami z dużą kamienną wieżą w jednym rogu, na której ostatnim piętrze znajdowała się kaplica. Budowlę prawie całkowicie otaczała woda dostarczana przez bijące spod platformy źródełko.

W poszukiwaniu analogii dla takiej konstrukcji profesor Buko dotarł aż do współczesnej Grecji. To właśnie tam znajdują się usadowione celowo na źródle drewniane kompleksy z kamienną platformą i takąż wieżą w rogu. Mowa o niektórych prawosławnych klasztorach. Najbardziej podobny do obiektu w Stołpiu jest wciąż istniejący klasztor Hagios Joannes Prodromos w Serres w greckiej Macedonii. Też ma kamienną platformę, drewniane budynki, źródła i pomosty. Taki plan był charakterystyczny dla wielu bizantyńskich klasztorów w XII-XIV w.

Zdaniem prof. Buko obiekt w Stołpiu prawdopodobnie nie powstał jako prawosławny klasztor, ale jako fundacja książęca dla celów prywatnej dewocji. Bardzo możliwe, że jest to ten „klasztor”, w którym osiadła około 1220 r. żona księcia Romana Halickiego i matka króla halickiego Daniela. Już wcześniej podejrzewano, że pochodziła ona z Bizancjum. Wyniki badań w Stołpiu dają zwolennikom tej tezy dodatkową poszlakę.

Jednak z badań wynika również, że obiekt nie był zamieszkany zbyt długo. Około połowy XIII w. został umocniony, a w ostatniej dekadzie tego stulecia spłonął w nieznanych okolicznościach. O jego mieszkańcach szybko zapomniano. Pozostała jedynie niema, kamienna wieża.

***

– Wieża. Murowana wieża obronna jest jednym z najstarszych obiektów zabytkowych dawnego województwa chełmskiego. Wzniesiona została w X/XI w., zniszczona XVII i 1948 r., zabezpieczona w 1948 r. Jest wyjątkowo cennym i dobrze zachowanym przykładem budownictwa fortyfikacyjnego z tego czasu. Stanowi własność Urzędu Gminy w Chełmie. Wpisana do rejestru zabytków 26.11.1966 r.

– Grodzisko Stołpie. Gródek zbudowany u podstawy pasma wzniesień o wysokości dochodzącej do 250 m n.p.m. przy poziomie rzekli 190,9 m. Ma on kształt wydłużonego owalu o wymiarach 24 x 15 m na szczycie i 24 x 36 u podstawy kopca. Jest to nasyp ziemny w formie pryzmy o wysokości do 6 m. Nie obserwuje się żadnych śladów fosy. W północno-wschodniej części nasypu stoi murowana wieża o wymiarach 6,40×5,70 m. Wieża jest prostokątna i zbudowana zgodnie z kierunkiem światła, posiada ona okrągłe w przyziemiu wnętrze o średnicy ok. 3 m. Wieża posiada wysokość ok. 20 m. Na ostatniej kondygnacji (powyżej 15 m) znajduje się oktogonalne pomieszczenie o charakterze sakralnym -kościółek-kaplica. Ściany pomieszczenia o wymiarach 4,9×5,2 m są licowane cegła palcówką. Na ścianie zachodniej znajduje się ostrołukowe wejście na poziomie nasypu. Wieża zbudowana jest z ciosanego wapienia na zaprawie wapiennej. U podnóża nasypu, od strony zachodniej bije źródełko zasilające niewielki stawek i poprzez strumyk rzekę Garkę. (…) Uzyskano liczne materiały ceramiczne z XI-XIII wieku. (…)- fragmenty naczyń i bransolet szklanych z XI-XIII w. Odkopano partie fundamentową wieży i stwierdzono, iż posadowiono ja we wkopie, bezpośrednio na stropie margla. (…) W południowej części gródka odkryto rozsypisko niezidentyfikowanego obiektu drewniano – ziemnego istniejącego przy południowym zboczu. Obiekt został zniszczony przez pożar i runął do wnętrza. (…) Stwierdzono, iż miejsce, na którym zbudowano gródek z wieżą było wykorzystywane w okresie wcześniejszym. Brak jednak śladów obiektów mieszkalnych czy gospodarczych wskazuje na inne niż osadnicze przyczyny przebywania tych grup ludzi. (…) I. Kutyłowska wysunęła koncepcję kultowego charakteru miejsca i istnienia tu rezydencji obronnej wysokiego dostojnika duchownego. Wskazuje na to tak tradycja epok wcześniejszych, jak przede wszystkim fakt, iż na najwyższa (piąta) kondygnacja wieży to niezwykle ciekawe i bogate pomieszczenie sakralne – kościółek – kaplica. Poświadcza to także ofiara zakładzinowa wyraźnie o kultowym charakterze – duża ilość ziaren zbóż i innych roślin. Obronny charakter obiektu wyklucza, oprócz przytoczonych argumentów tez niewielkie założenie obronne, nie mogące zapewnić należytej obrony dla większej grupy ludzi.

źródło: Konstanty Prożogo, Andrzej Wawryniuk,  Wojciech Pastuszka, Andrzej Buko

 

Prof. Andrzej Buko o Stołpiu

1 thought on “10 minut od Chełma – STOŁPIE”

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *