0

10 minut od Chełma – Świerże

Spread the love
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   Yum
  •   
  •   
  •  
  •  

Pierwsza wzmianka o Świerżach pochodzi z 1443 r. Mówi ona o tym, że Piotr Wołczko Rekut z Kłodna – bojar żmudzki, uposażył ufundowany przez siebie kościół katolicki. Prawa miejskie Świerże uzyskały przed tym wydarzeniem, ok. 1435 r.   Podomorzy lwowski i starosta chełmski na mocy przywileju króla Władysława Warneńczyka lokował tu miasto. Korzystne położenie nad spławnyw wówczas Bugiem i przy trakcie handlowym z Włodawy do Hrubieszowa gwarantowały jego rozwój. Toteż w tamtych czasach odbywało się tu aż sześć jarmarków w roku. Wieś znana była od XIII wieku. Stanowiła wtedy aż do 1387 roku własność książąt ruskich. Potem była własnością królewską. W 1436 roku od króla otrzymał je litewski bojar Piotr Wołoczko Rokuty (Rokutowicz) z Kłodna herbu Działosza.
Po bitwie pod Grunwaldem i zwycięskiej wojnie z Zakonem Krzyżackim wzrosło wśród szlachty polskiej i litewskich bojarów przekonanie o skuteczności wspólnego działania i możliwości pokonania Zakonu. W tym celu zwołano zjazd panów polskich i litewskich, na który przybył również król Władysław Jagiełło i Wielki Książę Litewski Witold. Zjazd odbył się na zamku w Horodle nad Bugiem w 1413 roku i znany jest pod nazwą unii horodelskiej. Oprócz potwierdzenia dotychczasowej odrębności państwowej Litwy i obowiązku wzajemnego niesienia sobie pomocy w przypadku zagrożenia, postanowiono również odbywać co pewien czas wspólne zjazdy szlachty i bojarów w Lublinie lub w Parczewie. Dla umocnienia wzajemnych stosunków przyjęto do polskich rodów heraldycznych czterdzieści siedem litewskich rodów bojarskich, które przeszły na katolicyzm. Bojarowie ci otrzymali te same prawa i przywileje, co szlachta polska. Polskie znaki heraldyczne zostały w ten sposób przeniesione na Litwę. Jednym z bojarów, którego objął proces tej swoistej adopcji był Piotr Wołoczko Rokutowicz (Rokuty). Do herbu przyjął go Henryk z Rogowa herbu Działosza – szlachcic z Wielkopolski. Stąd późniejsze błędy w określaniu miejsca pochodzenia Wołoczki Rokutowicza, któremu przypisywano pochodzenie z Kłodna w Wielkopolsce. Wraz z Henrykiem z Rogowa herbu Działosza uczestniczył Rokutowicz u boku króla Władysława Jagiełły z Krzyżakami w bitwie pod Grunwaldem, a później brał udział w wyprawach wojennych Władysława Warneńczyka. Otrzymał za to oprócz Świerż i Doruhuska w ziemi chełmskiej jeszcze kilka wiosek w innych okolicach. Przydomek „z Kłodna” pochodził prawdopodobnie od jednej z otrzymanych wsi królewskich w pobliżu Lwowa. rękach Wołoczków (Wołczków) Świerże pozostały do początku XVII wieku. Wtedy to syn Anny z Wołoczków – Jan Chmiel – zapisał Świerże księżnej Barbarze Koziczynie.

W 1625 r. miasteczko znajdowało się w rękach Hieronima Jełowieckiego.

W 1694 r. dobra świerżańskie przeszły na własność Adriana Olędzkiego.

W 1716 r. miasteczko zostało spalone przez wojska saskie.

W 1722 r. właścicielką Świerży została Anna Olędzka.

W 1724 r. ufundowała ona nowy kościół i cerkiew.

W 1750 r. Świerże były własnością Andrzeja Olędzkiego, zaś w 1782 r. syn Andrzeja – Feliks Olędzki sprzedał miasto rodzinie Przyłuckich.

Po 1760 r. nowy właściciel miasta – dziedzic Rulikowski wybudował w Świerżach okazały pałac.

W 1780 r. miasteczko stało się własnością rodziny Orsetia. Ze względu na położenie nad Bugiem, w Świerżach powstała duża przystań rzeczna.

W 1795 r. Świerże znalazło się w zaborze austriackim, w 1807 r. w Księstwie Warszawskim, natomiast w 1815 r. w Królestwie Polskim.

W XIX w. istniał w Świerżach drobny przemysł w postaci młynów wodnych, cegielni, wiatraków, smolarni oraz gorzelni. W 1822 r. Świerże utraciły prawa miejskie. W 1852 r. osadę nawiedziła epidemia cholery. W tym okresie w rynku znajdowało się 9 sklepów spożywczych, 5 mięsnych, 5 tekstylnych, 4 z gospodarstwem domowym, masarnia, apteka oraz 3 punkty gastronomiczne.

W 1908 r. w osadzie powstało Kółko Rolnicze. W 1910 r. powstała straż pożarna. W 1918 r. Świerże nabył hrabia Tarnowski. Jego żona zorganizowała w osadzie Ośrodek Zdrowia. Hrabia wybudował prowadzącą przez osadę szosę brukową. Planował także połączyć Świerże z Dorohuskiem, jednak II wojna światowa pokrzyżowała jego plany.

23 IX 1939 r. do osady wkroczyła armia radziecka, która złupiła pałac i jego wyposażenie. 2 X 1939 r. do osady ponownie wkroczyła armia niemiecka. W 1941 r. Świerże zostały spustoszona przez potężny pożar.


Od wdowy  po Henryku Rulikowskim, Jadwigi z Orsettich, odkupił majątek Teodor Orsetti. Od Orsettich trafiły one w ręce rodu Tarnowskich i Spółki Akcyjnej dla Przemysłu Leśnego. W 1938 roku hrabia Adam Tarnowski nabył jeszcze dobra Świerże-Dwór. Całość dóbr przeszła na własność Skarbu Państwa po zakończeniu drugiej wojny światowej. Pierwsza parafia w Świerżach erygowana była wraz z lokacją miasta. Kościół nosił wezwanie Najświętszej Marii Panny i Apostołów Piotra i Pawła i był budowlą drewnianą. Na przełomie XVI i XVII wieku kościół zamieniono na zbór protestancki. Obecny murowany kościół neogotycki wzniesiony został z fundacji Marii Orsetti w latach 1905 – 1909. Jego projektantem był znany architekt Józef Pius Dziekoński.


Kościół w Świerżach jest budowlą trójnawową z wyniosłą wieżą od frontu, na której zachował się dzwon z 1668 roku. Nad nawą główną wznosi się wieżyczka na sygnaturkę. Przy prezbiterium znajduje się zakrystia. Ołtarze w stylu neogotyckim są drewniane. W ołtarzu głównym umieszczono obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, a w ołtarzach  bocznych obrazy Pana Jezusa na krzyżu i św. Antoniego. Z tego samego okresu pochodzi również chrzcielnica i dwudziestogłosowe organy na chórze muzycznym. Obok kościoła zachowała się stara, murowana plebania z drugiej połowy XIX wieku oraz mur kamienny z XVII i XVIII wieku otaczający stary cmentarz przykościelny. W murowanej kapliczce zachowały się niezidentyfikowane rzeźby, pochodzące prawdopodobnie z dawnego kościoła. Od kościoła w kierunku dawnego pałacu prowadzi stara grabowa aleja, będąca pozostałością po parku dworskim. Świerże znane były ze wspaniałych rezydencji ich właścicieli. Niestety pałac nie zachował się do naszych czasów. Poważnie uszkodzony w czasie działań wojennych w 1944 roku został po wojnie rozebrany. Z dawnego zespołu dworskiego przetrwał jedynie spichlerz z XIX wieku. Założony na przełomie XVIII i XIX wieku w stylu angielskim park został do naszych czasów mocno zmieniony. Jest jednak jednym z największych i najcenniejszych parków podworskich Lubelszczyzny. Na terenie parku znajdują się ślady po grodzisku z wczesnego średniowiecza, staw na strumieniu oraz pomnikowe drzewa.


W latach 1537 – 1550 osiedlono w mieście Żydów. Otrzymali oni od właścicieli plac na budowę bożnicy. W drugiej połowie XVIII wieku założono cmentarz żydowski, który podczas okupacji zniszczyli Niemcy. Wymordowali oni również większość Żydów z miasteczka. Z kirkutu zachowały się tylko dwa uszkodzone nagrobki. W czasie wojny z Rosją w 1792 roku obroną na linii Bugu pomiędzy Uchańką i Świerżami dowodził książę Józef Poniatowski. Jego sztab znajdował się w Świerżach. Pomimo utraty w 1822 roku praw miejskich Świerże zachowały małomiasteczkowy układ urbanistyczny. W środku miejscowości znajduje się prostokątny rynek, wokół którego zachowała się drewniana zabudowa.

cerkiew przed 1938
cerkiew po 1938

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *