8

Chełm – כעלם – חלם

Spread the love
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   Yum
  •   
  •   
  •  
  •  

„Ci, którzy opuszczają Chełm zakończą wędrówkę w Chełmie,
Ci, którzy zostają w Chełmie są już tam na pewno.
Wszystkie drogi prowadzą do Chełma,
Gdyż cały świat to jeden wielki Chełm.”

Isaac Bashevis Singer

Pierwsi Żydzi pojawili się w Chełmie ok. 1205 r., kiedy miasto to nie znajdowało się w granicach państwa polskiego. Pierwsze wzmianki dotyczące Żydów w Chełmie (w granicach państwa polskiego) pochodzą z początku XV w. Wkrótce potem w mieście powstała samodzielna gmina żydowska.

W 1543 r. wśród 71 rzemieślników w mieście było 25 Żydów. W połowie XVI w. funkcjonowała tu jesziwa. Uczyli w niej m.in. Symeon Auerbach i Salomon Zalman. W tym okresie w Chełmie zasłynął reb Juda Aron (rabin Lublina, Chełma i Bełżca), zwany „doktorem żydowskiego prawa”, który został mianowany przez króla Zygmunta Starego poborcą podatkowym całej ziemi chełmskiej. Jego synem był Elijah Baal Szem – słynny kabalista, a także protoplasta rodu znanych w Europie rabinów – Aszkenazych.

W 1550 r. w mieście żyło 371 Żydów. Trzy lata później arendarzem ceł w Chełmie i Hrubieszowie był Żyd Joszko. W 1556 r. król Zygmunt August wydał przywilej, który brał w opiekę ludność żydowską.

W pierwszej połowie XVI w. gmina chełmska stała się jedną z największych i najbardziej znaczących w tym regionie. O jej silnej pozycji i dążeniu do dominacji nad mniejszymi ośrodkami świadczyć może m.in. wydanie w 1557 r. przez króla Zygmunta Augusta dekretu, zabraniającego Żydom z Krakowa, Poznania, Lublina, Lwowa i Chełma angażowania się w sprawy mniejszych kahałów.

 

W latach 1606–1615 funkcję rabina pełnił Samuel Eliezer ben Juda Edels. W 1629 r. miasto liczyło 2,6 tys. mieszkańców, w tym ok. 800 Żydów (30,7%). Część spośród mieszkających w Chełmie Żydów utrzymywała się z rolnictwa, a bogaci żydowscy kupcy odgrywali znaczącą rolę w międzynarodowym handlu skórami, wełną i mąką. Wiele zachowanych materiałów archiwalnych wskazuje na istnienie silnych powiązań ekonomicznych pomiędzy żydowskimi i chrześcijańskimi mieszkańcami Chełma, choć miały też miejsce poważne spory, a w latach 1580 i 1582 doszło też do ataków na Żydów oraz na synagogę. Pomyślny okres rozwoju gminy przerwał najazd Kozaków Chmielnickiego, którzy w 1648 roku wymordowali około 400 Żydów, tj. około 75% całej gminy.

Społeczność żydowska w Chełmie szybko odbudowała się, a już około 1660 r. reaktywowano miejscową gminę, posiadającą swoich przedstawicieli w Waad Arba Aracot (Sejmie Czterech Ziem). Jednym z ważnych źródeł dochodów chełmskich Żydów była propinacja i sprzedaż alkoholu, co stało się przedmiotem ostrych sporów pomiędzy gminą a chrześcijańskimi mieszczanami. W 1765 r. w Chełmie mieszkało 1,5 tys. Żydów, stanowiących prawdopodobnie około połowy populacji ośrodka. Chełmscy kupcy odgrywali znaczącą rolę w międzynarodowym handlu skórami, kontrolowali też rynek handlu końmi. W 1783 r. władze Chełma zawarły z gminą żydowską tzw. pakty, zgodnie z którymi ludność żydowska miała płacić w każdym roku 20 złp za umożliwienie jej zajmowania się wyszynkiem trunków. Jednak Żydzi podważyli legalność pobierania opłat i zaprzestali ich wnoszenia. Racja została przyznana kasie miejskiej, a wyznawcy religii mojżeszowej musieli zapłacić narosłą kwotę. Ponieważ Żydzi chełmscy nie byli w stanie tego zrobić, dozór bożniczy poprosił Komisję Rządową Spraw Wewnętrznych o rozłożenie zaległości na raty. Komisja wyraziła na to zgodę.

W 1789 r. rabin Hirsz ben Josef opublikował po polsku odpowiedź na projekt reformy położenia Żydów w Rzeczpospolitej przedstawiony przez posła Butrymowicza podczas obrad Sejmu Czteroletniego zatytułowany Sposób uformowania Żydów polskich w pożytecznych krajowi obywatelów. Odpowiedź rabina nosiła tytuł Myśli stosowane do sposobu normowania Żydów polskich w pożytecznych krajowi obywateli i broniła żydowskich tradycji i obyczajow.

Pod koniec XVIII w. 47 z 49 domów w rynku należało do Żydów. Dzielnica żydowska rozwijała się w kwartale po północnej stronie rynku. Chełmscy Żydzi zajmowali się głównie rzemiosłem oraz handlem. W mieście działało także kilka większych przedsiębiorstw, m.in. wytwórnia oleju, będąca własnością Kielmana Frydmana, garbarnia należąca do Szlomo Szrajera oraz dwa zakłady produkujące wyroby z mosiądzu należące do Chila Uhra i Pinkasa Lewa.

W ciągu XVIII w. warunki życia Żydów w Chełmie stopniowo poprawiały się. Część żydowskich przedsiębiorców zajęła się handlem końmi, jednakże w latach 90. ponownie pogorszyły się, m.in. na skutek ograniczenia dostępu do rynków zbytu po III rozbiorze Polski.

Na początku XIX w. w Chełmie zaczął rozwijać się chasydyzm. Jednym z pierwszych rabinów chasydzkich w mieście był Nusan Note. W tym okresie w Chełmie przebywał uczeń słynnego Dow Bera z Międzyrzecza na Wołyniu – Magid z Turzyska. W mieście osiedlił się również jeden z pierwszym rabinów z dynastii Najhauzów.

W 1860 r. miasto liczyło 3637 osób, w tym 2616 Żydów (71%). Każdego roku w Chełmie odbywało się 6 jarmarków oraz cotygodniowe targi. W tym czasie w mieście nie było ratusza. Areszt, kasa miejska oraz kancelaria magistratu mieściły się w domu Żyda Landaua. Do 1866 r. Królestwo Polskie pobierało od mieszkańców Chełma czynsze ze sklepów i domów. Żydzi natomiast uiszczali opłaty od łaźni, bożnicy czy korzeni sprzedawanych w sklepach.

Pod koniec XIX w. przy ul. Lubelskiej w Chełmie swój dwór założył cadyk Heszel Leiner, wywodzący się z chasydzkiej dynastii Izbica–Radzyń.

W latach 1910–1918 rabinem w Chełmie był Josef Kagan. Był on właścicielem księgarni i składu aptecznego. Został usunięty ze stanowiska po tym, jak samowolnie wyjechał do Lwowa i Moskwy, skąd przywiózł alkohol.

W 1913 r. w Chełmie mieszkało 12713 Żydów. Stanowili oni 54,5% mieszkańców miasta. Przed wybuchem I wojny światowej Żydzi niemal całkowicie zdominowali handel w mieście. W tym czasie praktykę lekarską prowadziły dentystki Dwojra Lorbier oraz Chana Birenbaum oraz dentysta Chaim Liszczyn. W Chełmie były trzy składy materiałów aptecznych. Były one własnością: Jakuba Horowitza, Szlomy Birenbauma oraz Berka Gutharca (ul. Lubelska).

Przed wybuchem I wojny światowej działało kilka drukarni żydowskich. Były to zakłady Wajnsztajna, Bronfelda oraz Erlicha. Josef Bronfeld założył drukarnię, księgarnię, skład materiałów piśmiennych oraz zakład stempli kauczukowych „Kultura” , który działał do 1939 r.

W 1916 r. w Chełmie mieszkało 16 280 osób, w tym 11 705 Żydów (71,9%). W 1921 r. w Chełmie mieszkało 12 074 Żydów. Stanowili oni 52% mieszkańców miasta.

Przed wybuchem I wojny światowej pod zarządem gminy znajdowała się jedna synagoga, dom modlitwy, sześć szkół modlitewnych, dwie mykwy oraz cmentarz. Gmina dofinansowywała też działalność sierocińca mieszczącego się przy ulicy Lubelskiej 80 oraz domu starców. W latach 1910–1914 w mieście działał też amatorski teatr żydowski.

W okresie międzywojennym Chełm był – po Lublinie – drugim co do wielkości skupiskiem Żydów w województwie lubelskim. W 1939 r. wśród 33 622 mieszkańców znajdowało się 14 995 Żydów, stanowiących 44,6% populacji ośrodka. Większość mieszkańców utrzymywała się z handlu – wszystkie 21 hurtowni w mieście należało do Żydów. Żydzi byli właścicielami także 17 składów zboża i mąki, 10 z 16 piekarni, 8 jatek mięsnych, 6 z 7 hurtowni spożywczych, 2 z 3 hurtowni żelaza.

Do Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Chełmie w okresie międzywojennym należały następujące pobliskie wsie: Okszów, Sielec (14 Żydów), Żółtańce, Kasiłan (7), Kumów (21), Serebryszcze (25) oraz Weremowice (18). Kahał chełmski posiadał: synagogę (róg ul. Szkolnej i Krzywej), dom modlitwy (ul. Wesoła), łaźnię oraz cmentarz. Głównym rabinem w mieście był w 1922 r. Majer Najhaus. Wywodził się z rodu cadyków z Tomaszowa Lubelskiego. Jego pomocnikami byli: Moszek Adamaszek, Binem Dychtrart oraz Gawiel Hochman. W posiadaniu chełmskiego kahału było 8 sklepów, które gmina dzierżawiła różnym kupcom.

Przy gminie działał dom noclegowy dla ubogich oraz fundusz, ze środków którego wspomagano bezrobotnych. W Chełmie działało też ok. 21 prywatnych domów modlitwy, spośród których większość znajdowała się przy ulicy Adrianowskiej, Lubelskiej, Szkolnej oraz Wesołej.

W mieście działały też liczne organizacje społeczne, m.in. Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej „TOZ”, Międzynarodowa Syjonistyczna Organizacja Kobiet „WIZO”, Towarzystwo Dom Chleba, żydowskie związki zawodowe (Związek Kupców Żydowskich, Związek Rzemieślników Żydowskich), Towarzystwo Subiektów, Stowarzyszenie Spożywców „Achizer”, Stowarzyszenie Pomocy Studentom Żydom, a także kluby i stowarzyszenia sportowe („Gwiazda-Stern”, „Jordan”, „Bejtar”, Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczno-Sportowe „Makabi” i klub szachowy) oraz Zrzeszenie Żydowskich Harcerzy im. J. Trumpeldora.

Gmina wspomagała finansowo takie stowarzyszenia jak: Towarzystwo Bikur Cholim, ambulatorium Linas Hacedek, Towarzystwo wspierania ubogich dziewcząt żydowskich – Hachnoses Kale, Dom Starców dla Żydów, Stowarzyszenie Moes-Chitim. Kahał wspomagał również Żydów pragnących wyjechać do Palestyny. Przy gminie funkcjonował fundusz, który wspomagał bezrobotnych Żydów.

W 1924 r. odbyły się wybory do Rady Gminy. Stanęły do nich 4 żydowskie organizacje polityczne: Aguda, Organizacja Syjonistyczna, Żydowska Partia Ludowa, Poalej Syjon. W wyborach Aguda otrzymała 6 mandatów, Żydowska Partia Ludowa (4), Organizacja Syjonistyczna (3), Poalej Syjon (1).

W 1927 r. w Chełmie odbyły się wybory do Rady Miasta. Wśród 14 komitetów wyborczych było 9 komitetów reprezentujących ludność żydowską. Sukces odniosły komitety żydowskie, które zdobyły 10 miejsc w Radzie Miasta. Do zwycięskich komitetów żydowskich należał: Żydowski Blok Narodowy, Poalej Syjon–Prawica, Poalej Syjon–Lewica, Rzemieślnicy Bezpartyjni oraz Bund.

W wyborach do Rady Miasta w 1934 r. udział wzięły następujące komitety żydowskie: Żydowski Robotniczy Komitet Wyborczy Poalej Syjon-Lewica, Żydowski Narodowy Blok Gospodarczy, Żydowska Socjalistyczna Partia Robotnicza Poalej Syjon. W nowej Radzie Miasta zasiadło 20 Polaków oraz 12 Żydów.

W wyborach do gminy żydowskiej w 1936 r. przewagę uzyskały ugrupowania lewicowe. Jednak wpływy Agudy oraz Organizacji Syjonistycznej w dalszym ciągu były znaczne. W składzie Zarządu Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Chełmie w 1936 r. znalazło się 5 przedstawicieli ortodoksów: Judko Mendelson, Abram Frydman (robotnik), Anszel Biderman (właściciel nieruchomości), Jankiel Korenblit (kupiec) oraz Szymon Sajkiewicz (kupiec). Poalej Syjon–Lewica do Zarządu wprowadziła 3 przedstawicieli: Mordko Elę Goldmana, Chaima Jankiela Bekiera (tapicera) oraz Berysza Akselroda (nauczyciela). Syjonistów mieszczańskich reprezentował Abram Aron Szajn, natomiast syjonistów rewizjonistów – Szyja Tenenbaum (technik dentystyczny).

W okresie międzywojennym w Chełmie ukazywało się 5 gazet żydowskich, m.in. tygodnik „Unser Sztyme” (od 1927 r. jako „Chelmer Sztyme”), tygodnik „Chelmer Folksblat”, tygodnik „Chelmer Wochenblat” oraz jednodniówka „Unser Cukunft”.

Dzielnica żydowska znajdowała się na północ od rynku. Do gminy żydowskiej w Chełmie należały: dwie synagogi, dom modlitwy, 45 chederów, 2 łaźnie, 2 mykwy, sierociniec (ul. Lubelska 80), dom starców oraz cmentarz. W latach 30. XX w. funkcję rabina wojskowego w Chełmie pełnił podrabin Gemaliel Hochman.

W Chełmie rozwijało się także szkolnictwo żydowskie. W okresie międzywojennym oprócz kilkudziesięciu chederów[[refr: | Zieliński K., Ludność żydowska w powiecie chełmskim w latach 19141918. Studium statystyczne, „Rocznik Chełmski” 1996, t. 2, s. 198.]], gminnej Talmud-Tory, założonej w 1922 roku, oraz żeńskiej szkoły religijnej Bejt Jaakow, prowadzonej pod auspicjami ortodoksyjej partii Aguda, w mieście działały też szkoły świeckie. W 1915 r. założona została tu szkoła powszechna dla dzieci wyznania mojżeszowego, prowadzona przez Klarę Morgenstern, która w 1920 r. została przekształcona w państwową szkołę powszechną im. Kazimierza Wielkiego. W latach 1918–1933 w Chełmie działało także Koedukacyjne Gimnazjum Humanistyczne, a także biblioteki żydowskie: Biblioteka im. Icchaka Lejbusza Pereca (od 1919 r.)[[refr: |Jizker-buch Chełm, red. M. Bakalczuk, Johannesburg 1954, ss. 225–229.]], Biblioteka im. Bronisława Grossera oraz działająca pod auspicjami ruchu robotniczego Biblioteka im. Bera Brochowa[[refr: |Jizker-buch Chełm, red. M. Bakalczuk, Johannesburg 1954, ss. 255–256.]].

W 1935 r., po śmierci Marszałka Józefa Piłsudskiego, przy gminie żydowskiej powstał Komitet Obywatelski Żydowski dla Uczczenia Pamięci Marszałka. Jego przewodniczącym został Anszel Biderman. Złożył on na ręce starosty publiczne kondolencje. Pod koniec lat trzydziestych gmina żydowska przeznaczyła 150 zł na Ligę Obrony Przeciwpowietrznej oraz 192 zł na Pożyczkę Narodową.

W wyborach do Rady Miasta w 1939 r. największą liczbę miejsc zdobył Polski Klub Wyborczy (13 miejsc). Na drugim miejscu znalazła się zjednoczona Partia Poalej Syjon (9 miejsc). Ogólnopolski Żydowski Związek Robotniczy Bund uzyskał 1 miejsce. Całkowitą klęskę poniosła żydowska prawica (Żydowski Blok Narodowy).

Pogarszająca się stopniowo sytuacja ekonomiczna, wraz ze wzrostem nastrojów antysemickich, przyczyniały się do emigracji ludności żydowskiej. W latach 1937–1938 z Chełma do USA wyjechało 230 Żydów. Gmina udzielała też pomocy finansowej osobom pragnącym wyemigrować do Palestyny.

Podczas II wojny światowej, w grudniu 1939 r., Niemcy dokonali deportacji ok. 2 tys. chełmskich Żydów do Sokala (obecnie na Ukrainie). Wcześniej zostali oni zebrani na placu dr. Łuczkowskiego (dzisiejszy plac Konstytucji). W tzw. marszu śmierci w kierunku Hrubieszowa i Sokala zginęło ok. 300 Żydów. Większość ofiar marszu spoczywa w masowym grobie w Mojsławicach.

Pod koniec 1941 r. Niemcy utworzyli w Chełmie getto. Obejmowało ono ul. Lwowską, Uściługską, Wojsławicką, Partyzantów oraz Pocztową. Uwięziono w nim ok. 11 tys. Żydów. Chełmski Judenrat zajmował się sprawami Żydów z powiatu chełmskiego oraz włodawskiego. Na jego czele stanął Michel Frenkiel. Od początku okupacji hitlerowcy przeprowadzali na terenie miasta masowe egzekucje. Egzekucje miały miejsce również w pobliskim lesie Borek, gdzie pod koniec 1943 r. wybudowano prowizoryczne krematorium. W dniach 21–23 maja 1942 r. Niemcy wywieźli do obozu zagłady w Sobiborze ok. 4 tys. Żydów. Kilkaset osób zostało zastrzelonych przed transportem. Na ich miejsce do getta w Chełmie przybyło ok. 2 tys. Żydów ze Słowacji. Pozostali Żydzi zostali wywiezieni do Sobiboru w okresie od lipca do listopada 1942 r. W lipcu 1942 r. do Sobiboru trafiło 300 Żydów. 6 listopada 1942 r. ok. 3,3 tys. Żydów chełmskich zostało zgromadzonych przed kościołem Rozesłania Apostołów, a następnie pognano ich na tzw. Rampę Brzeską, skąd zostali przewiezieni do obozu zagłady w Sobiborze. Niemcy pozostawili w mieście ok. 1 tys. żydowskich rzemieślników, których umieścili w utworzonym obozie pracy. Zostali oni wywiezieni do Sobiboru w styczniu i marcu 1943 r. 31 marca 1943 r. jako jeden z ostatnich został zamordowany rabin Gemaliel Hochman razem z rodziną.

 

 

 

Cmentarz żydowski w Chełmie znajduje się u zbiegu ulic Starościńskiej i Kolejowej. Data jego założenia nie jest znana. Historyk dr. Szymon Millner podczas penetracji cmentarza na początku XX w. miał odnaleźć na nim macewy pochodzące z lat 1442, 1483, 1484, 1484 i 1496. Według ustnych przekazów, przed wojną na cmentarzu znajdował się także nagrobek z 1248 r. Prawdziwość obu tych informacji nie została jednak potwierdzona. Dane Sz. Millnera poddawał w wątpliwość Majer Bałaban już w 1932 r. Paweł Sygowski w swoim opracowaniu „Cmentarz żydowski w Chełmie” (maszynopis z 1985 r.) przypuszcza, że nekropolia musiała istnieć już w drugiej połowie XVI wieku, przy czym nie ma pewności, czy znajdowała się przy obecnej ul. Kolejowej. Najstarsze dokumenty źródłowe określające obecną lokalizację cmentarza datowane są na 1823 r., natomiast pierwsze pisemne wzmianki o cmentarzu pochodzą z 1755 r., kiedy to gmina żydowska i bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza zawarły porozumienie dotyczące opłat za pochówki.

Prawdopodobnie po 1825 r. zostało wzniesione lub wyremontowane ogrodzenie cmentarza. Z tego roku zachował się testament Tauby Weinberg, która przeznaczyła 500 zł „na obudowanie parkanem okopiska żydowskiego oraz kierkuta”. W 1829 r. powierzchnia cmentarza zajmowała „2 morgi i 195 prętów”, czyli około 15.850 m kw. Na cmentarzu znajdował się dom przedpogrzebowy oraz mieszkanie stróża. Do rytualnej ablucji po wyjściu z cmentarza służyła pompa, stojąca od strony skrzyżowania ulic Starościńskiej i Kolejowej. Paweł Sygowski w swoim tekście tak opisał przedwojenny wygląd nekropolii: „Teren cmentarza zajęty gęsto ustawionymi nagrobkami, porośnięty był starymi drzewami. Nagrobki to w większości macewy, wykonane z białego lub czerwonego piaskowca oraz nagrobki betonowe, jednak kilka nagrobków wzniesiono z marmuru. Wśród tych ostatnich wyróżniał się okazałością nagrobek doktora Wilenki, wykonany z czarnego marmuru, z napisem w języku polskim”.

W 1940 r. niemieckie władze okupacyjne przekazały wschodnią część działki cmentarnej działającemu w sąsiedztwie przedsiębiorstwu robót melioracyjnych. Na polecenie Niemców rozebrano fragment ogrodzenia i przystąpiono do wyrywania macew, które następnie wykorzystywano do utwardzania ulic i chodników, między innymi przed budynkiem Gestapo i przed więzieniem przy ul. Kolejowej. Prace te wykonywali zmuszeni do tego Żydzi z Chełma oraz radzieccy jeńcy wojenni. Część kamiennych płyt zabrali okoliczni mieszkańcy.

Cmentarz stał się także miejscem licznych egzekucji. Naziści przyprowadzali lub przywozili swe ofiary z miasta i mordowali je przy użyciu broni palnej. Zabito tu m. in. grupę Żydów ze Słowacji, którym udało się wyskoczyć z pociągu jadącego do obozu śmierci. Na cmentarzu grzebano także ciała osób zmarłych i zabitych w chełmskim getcie.

Po zakończeniu działań wojennych do Chełma wróciła niewielka grupa Żydów. Z ich inicjatywy na cmentarz przywieziono część macew odnalezionych na terenie miasta. W latach sześćdziesiątych z cmentarza zepchnięto nagrobki i urządzono skwer. Przez kolejne kilkadziesiąt lat opuszczony cmentarz zarastał i coraz bardziej niszczał. Stopniowo znikały macewy, kradzione m. in. przez właścicieli firm kamieniarskich. Proceder ten potwierdziło odnalezienie w 2006 r. kilku żydowskich nagrobków w zakładzie przy ul. Mościckiego. Jego nowy właściciel dokonując przeglądu surowca pozostawionego przez poprzednika, znalazł czekające na zeszlifowanie pomniki pochodzące z cmentarzy żydowskich, niemieckich i prawosławnych.

Dewastację cmentarza udało się powstrzymać dopiero w latach dziewięćdziesiątych. We wrześniu 1988 roku Urząd Miejski Chełma zwrócił się do Fundacji Rodziny Nissenbaumów z prośbą o pośrednictwo w nawiązaniu kontaktów z ziomkostwami Żydów chełmskich. W kolejnych latach, dzięki wysiłkom Fundacji Rodziny Nissenbaumów, Izraelskiego Stowarzyszenia Odbudowy Cmentarza w Chełmie – w osobach Abrama Bekera, Chaima Lendera, Betiuka Wiesława, Szlomo i Jakowa Orenów, Zeewa Bronesa, Arona Sobola – oraz I Banku Komercyjnego w Chełmie, teren cmentarny został uporządkowany i otoczony stalowym ogrodzeniem. Odrestaurowano nagrobki, a ich fragmenty przytwierdzono do pionowych płyt o półokrągłym zwieńczeniu. Na osi bramy wzniesiono pomnik ku czci ofiar Zagłady, w formie surowo ciosanego, białego kamienia o wysokości 4 metrów, z tablicami epitafijnymi w j. hebrajskim, jidysz, polskim i angielskim.

Z inicjatywy rabina Izraela Meira Gabaja ze stowarzyszenia Ohele Cadyków postawiono nagrobek w domniemanym miejscu spoczynku rabina Meira Neuhausa, zwanego też Tomaszower Rebbe.

Cmentarz jest ogrodzony, wejście na jego teren jest możliwe przez niezamykaną furtkę.

 

źródło : www.sztetl.org.pl , www.kirkutfy.xip.pl

8 thoughts on “Chełm – כעלם – חלם”

  1. Zdaje się że zbiorowa mogiła ofiar Marszu Śmierci ,ok 150 osób znajduje się w Buśnie. O Mojsławicach pierwszy raz słyszę. Znajduje się tam pomnik upamiętniający ofiary

  2. Gdzie znajdowała się stara synagoga ?

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *