1

Grodzisko Chełm

Spread the love
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   Yum
  •   
  •   
  •  
  •  

Grodzisko Chełm

Andrzej Wawryniuk Leksykon miejscowości powiatu chełmskiego:

„Wysoka Górka”. (…) Grodzisko usytuowane jest na szczycie „Góry Chełmskiej”,  zwanej też Górą Zamkową lub Katedralną, to jest pagóra kredowego wznoszącego się ponad 40 m ponad poziom rzeki Uherki biegnącej ok. 1 km (w linii prostej) od niego. Obiekt to nasyp w formie pryzmy wznoszącej się od 7 do 17 m ponad poziom Góry zamkowej – różnica wynika z lokalizacji na zboczu. Grodzisko posiada płaską, w przybliżeniu owalną (prostokątną z zaokrąglonymi rogami) powierzchnię o wymiarach 60×40 m oraz ukośny podjazd od strony południowej. Od strony zachodniej na krawędzi nasypu widoczne były jeszcze w latach 60 – tych XX wieku resztki muru obwodowego wykonanego z kamienia. W centrum „Wysokiej Górki” usypano w 1928 r, kopiec ziemny w kształcie stożka.     W trakcie wielosezonowych badań wykonano co najmniej 50 wykopów badawczych, w tym kilka wieloodcinkowych. (…) Odkryto w nich bardzo zagęszczone tak w poziomie jak i w pionie ślady osadnictwa. Najstarszy poziom reprezentuje sam nasyp ziemny-grodzisko o drewniano – kamiennych umocnieniach zboczy: skrzynce zwieńczone konstrukcjami hakowymi wypełnione kamieniami oraz pięć rzędów palisady. Najstarszy horyzont datowany jest na XI -Xli wiek. Umocnienia drewniano -kamienno-ziemne zostały zniszczone przez mury palatium, budowli obronnej o charakterze reprezentacyjnym świadczącym o wysokiej randze zamieszkujących je osób. Z murami palatium związane są mury budowli sakralnej – cerkwi św. Jana. Według źródeł pisanych palatium i cerkiew są dziełem Daniela Romanowicza. Cerkiew miała ulec zniszczeniu w czasie pożaru w 1259 r.     Ze zniszczonego palatium wydobyto w czasie badań P.P. Pokryszkina i F. Korałłowa liczne detale architektonicze – bazy, łuki, archiwolty świadczące – wg wspomnianych badaczy o „miejscowym stylu romańskim”. „Palatium” datowane metodami architektoniczno – archeologicznymi określa chronologię drugiej fazy osadnictwa na „Wysokiej Górce” na XIII wiek tj. podobnie jak datowanie źródeł pisanych. Na częściowo zniszczonym palatium postawiono w czasie Kazimierza Wielkiego (?) donżon o analogiach z wieżami mieszkalno – obronnymi w Stołpiu i Bieławinie. W nowszych czasach na murach wcześniejszych budowli postawiono cerkiew pod wezwaniem Cyryla i Metodego, którą rozebrano w czasie I wojny światowej.

www.zabytek.pl :

Zachowana w partii fundamentowej zabudowa „Wysokiej Górki” stanowi pozostałość grodu wzniesionego przez księcia halicko-włodzimierskiego Daniela w 1 poł. XIII w. Wyróżniała się innowacyjną i nie znaną w ówczesnej środkowej Europie formą założenia z obiektami mieszkalno-obronnym i sakralnym, usytuowanymi na dziedzińcu, w obrębie czworobocznych murów obwodowych z monumentalną bramą. Podkreślała dużą rangę ośrodka chełmskiego pod koniec wczesnego średniowiecza, jako stolicy księstwa i siedziby diecezji prawosławnej.

Usytuowanie i opis

Grodzisko „Wysoka Górka”, usytuowane jest w centralnej części miasta na kulminacji wyniesienia kredowego Góra Chełmska (221 m n.p.m.), zwanego potocznie „Górą Zamkową” lub „Górą Katedralną”. Wzgórze od zach. otacza rozległa dolina rzeki Uherki, od pd. i pn. pasma bagien i łąk błotnych obniżenia Uherki i nieistniejącej już dziś rzeki Darki. Relikty grodu usytuowane są na szczycie Góry Chełmskiej, w miejscu nasypu-kopca w kształcie czworokąta z zaokrąglonymi narożami o wymiarach ok. 40 X 60 m i wysokości 7 – 17 m o nazwie „Wysoka Górka”. Na jego powierzchni nie zachowały się relikty architektury, jedynie w partiach fundamentowych. Teren kopca jest obecnie zadbanym nieużytkiem porośniętym trawą i drzewami. W jego obrębie, w centralnej części, stoi tzw. Kopiec Niepodległości, a na obrzeżach stacje Drogi Krzyżowej. Poniżej nasypu, na pozostałej części wyniesienia Góry Chełmskiej, usytuowane są zabytkowe budowle o charakterze sakralnym: katedra grecko-katolicka z l.1735-1756 – obecnie bazylika pw. Narodzenia NMP , dawny klasztor bazyliański, pałac biskupi.Historia

W pocz. XIII w. książę Daniel Romanowicz zajął teren dzisiejszego Chełma i włączył go, podobnie jak inne obszary między Wieprzem a Bugiem, do księstwa halicko-włodzimierskiego. W l.30-40.XIII w. wybudował na „Wysokiej Górce” gród, a w nim rezydencję i cerkiew św. Jana Złotoustego. Książę Daniel był również fundatorem cerkwi Bogurodzicy (przypuszczalnie w miejscu obecnej bazyliki) oraz dwóch o nieznanej lokalizacji – ŚŚ. Kosmy i Damiana oraz pw. Św. Trójcy. Gród uległ pożarowi w 1256 r., skutecznie bronił się podczas najazdów tatarskich w l. 1240 i 1259. Ok. l. 1240-1256 miała miejsce rozbudowa jego systemu obronnego. Po śmierci Daniela w 1264 r. (pochowany został w Chełmie w cerkwi Bogurodzicy), jeszcze do 1323 r. Chełm był w rękach Romanowiczów, ale tracił na znaczeniu, pod k. XIV w. ostatecznie włączony do Korony przez króla Władysława Jagiełłę. Zabudowania „Wysokiej Górki” zniszczone zostały pożarem w 1473 r. Na jej terenie w l. 1875-84 r. wystawiono cerkiew p.w. ŚŚ. Cyryla i Metodego. Rozebrano ją po I wojnie światowej, a na miejscu świątyni usypano tzw. Kopiec Niepodległości z krzyżem na szczycie.

Chełm wymienił J. Długosz jako gród istniejący już w XI wieku. Pierwsza wzmianka o miejscowości, zapisana w kronice halicko-wołyńskiej, pochodzi z 1223 roku i mówi o założeniu grodu przez księcia halickiego i wołyńskiego Daniela Romanowicza (1201-1264), który ok. 1240 r. przeniósł tu stolicę księstwa z Halicza oraz siedzibę diecezji prawosławnej z Uhruska. Zabudowania „Wysokiej Górki” zniszczył pożar w 1473 r. Za sprawą starosty chełmskiego Jerzego Krupskiego, na pocz. XVI w. wzniesiono na Górze Chełmskiej nowe zabudowania drewnianego warownego zamku bronionego częstokołem i basztami, wzmiankowanego w 1510, w inwentarzu z 1545 r., w 1578, od 1611 jako dwór starościński, opisany w lustracji z 1769 r. jako drewniany, widoczny poniżej „Wysokiej Górki” od strony miasta na sztychu T. Rakowieckiego z lat 1765-1780, zniszczonego pożarem w 1788 r.

Stan i wyniki badań

Pierwsze, amatorskie prace „wykopaliskowe” podjęto na „Wysokiej Górce” z inicjatywy biskupa Metodego Terleckiego już w roku 1640. Pierwsze badania archeologiczne prowadzili P. P. Pokryszkin (członek Imperatorskiej Komisji Archeologicznej) i F. Korałłow w l. 1910-1912, ich wyniki w 1954 r. opublikował P. A. Rappoport. Badania archeologiczno-architektoniczne zostały przeprowadzone w 1966 i 1968 r. przez J. Gurbę, A. Gardawskiego, I. Kutyłowską, W. Zina i W. Grabskiego. W 1984 oraz w l.1993-94 oraz 1996-97 prace badawcze lub nadzory archeologiczne prowadzili: S. Gołub, U. Ruszkowska, T. i W. Mazurkowie, T. Dzieńkowski; badania archeologiczne w 2001 r. oraz w l.2010-2013 (o charakterze interdyscyplinarnym) wykonali: A. Buko, T. Dzieńkowski i S. Gołub. Badania ujawniły, że kopiec „Wysokiej Górki”, tworzą warstwy nasypowe pochodzenia antropogenicznego o miąższości ok. 6-7 m, powstałe w wyniku dużej aktywności budowlanej, zwłaszcza w okresie wczesnego średniowiecza. Wyróżniono kilka faz jego użytkowania. Do najstarszej fazy, związanej z działalnością budowlaną księcia Daniela, należy konstrukcja samego nasypu o miąższości 2-2,5 m oraz w części pd.-wsch. wzniesienie na nim i wzdłuż jego krawędzi muru obwodowego, wyznaczającego kształt prostokątnego dziedzińca o wymiarach zewnętrznych 22 x 33 m i powierzchni ok.700 m2. Fundament tego muru o grub. ok. 2 m, zbudowany został z drobnych kamieni, układanych na przemian z warstwami twardej zaprawy wapiennej, powyżej z dużych bloków piaskowca, a ponad warstwą wyrównawczą — mur przechodził w część nadziemną, wykonaną w opus emplectum, z licami z ciosów zielonego glaukonitytu, układanych w regularne warstwy. W pn. części muru odsłonięto pozostałości monumentalnej bramy, z wjazdem utwardzonym płaskimi kamieniami zalanymi zaprawą i dwiema płaskimi lizenami opinającymi wewnętrzne mury. W obrębie muru obwodowego, pośrodku dziedzińca, stały dwa budynki, których pełnych namiarów nie rozpoznano. Oba ustawiono na jednej osi, przy czym wschodni obiekt, dwudzielny, można identyfikować z cerkwią św. Jana Złotoustego, sąsiedni – z wieżą(?) mieszkalno-obronną. W drugiej fazie użytkowania powstała w pn.-zach. partii zniszczonego już wówczas muru obwodowego- kwadratowa wieża o wym. 11 x 12 m. Mury budowli (1,5-1,6 m) wykonano z piaskowca szarego i glaukonitytu na zaprawie wapiennej. We wnętrzu udokumentowano 6 poziomów użytkowo-niwelacyjnych , z których najstarszy datowany jest na wiek XIII w., najmłodszy na 2 poł. XIV w. W tym czasie, w miejsce zniszczonego muru obwodowego, powstał wał obronny, który otoczył całość zabudowy nasypu, zbudowany z drewnianych skrzyń o szer. ok. 6 m, wypełnionych opoką kredową. Zbocza górki wyłożono gruzem opokowym, tworzącym płaszcz, pozyskanym w trakcie budowy fosy o szerokości pierwotnej ok.15-20 m i średniej głęb. 5-6 m. W trzeciej fazie, po intensywnym pożarze, rozbudowano wieżę oraz jeden z budynków w obrębie dawnych murów obwodowych. Kolejne etapy związane były z użytkowaniem terenu w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych, niestety słabo czytelne, na skutek poważnych niwelacji, zwłaszcza w XIX w., kiedy rozpoczęto budowę cerkwi ŚŚ. Cyryla i Metodego. W trakcie badań nie stwierdzono śladów grodu z IX w., znanego z zapisu J. Długosza i fragmentów ceramiki znalezionej na złożu wtórnym w pn. części kopca. Na uwagę zasługuje też odkrycie w pn. części plateau kopca, śladów kolejnej budowli murowanej, być może reliktów jednej z pozostałych cerkwi wzniesionych przez księcia Daniela. Zebrano w trakcie wielosezonowych badań wyjątkowo liczne zabytki ruchome, wśród których dominują fragmenty ceramiki naczyniowej. Do cennych znalezisk należą także m.in.: ułamki bransolet szklanych, fragment srebrnej zausznicy, krzyże-zawieszki z X-XIII w., wczesnośredniowieczne kłódki cylindryczne, monety (w tym grosz praski Karola IV Luksemburskiego z lat 1346-1378, denar Władysława Jagiełły) oraz ceramika budowlana (płytki posadzkowe) i kamienne detale architektoniczne.

 

www.archeowiesci.pl :

Monumentalną prostokątną platformę kamienną, na której wzniesiono kilka budowli kamiennych i kamienno-ceglanych, odkryli archeolodzy w czasie wykopalisk na Górze Katedralnej w Chełmie. Najbliższe podobieństwa do całego założenia naukowcy upatrują na Węgrzech i na Bliskim Wschodzie.

– Zmieniliśmy dotychczasową koncepcję dotyczącą topografii zespołu rezydencjonalno-sakralnego. Przez ponad 100 lat badań sądzono, że znajdowało się tu prostokątne w formie palatium, podzielone na pomieszczenia mieszkalne władcy, reprezentacyjną aulę i kaplicę – co jest typowe dla tego typu założeń w średniowiecznej Europie Środkowej – opowiada PAP prof. Andrzej Buko z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, kierownik prac badawczych. Tymczasem najnowsze wyniki badań skłaniają naukowca do istotnych modyfikacji tej hipotezy. Szeroko zakrojone prace wykopaliskowe, prowadzone od kilku lat na Górze Katedralnej w Chełmie, umożliwiają odtworzenie innego planu zabudowy zespołu rezydencjonalnego. Wiele wskazuje na to, że dominującym elementem krajobrazowym była tu kamienna wieża mieszkalno-obronna usytuowana w centralnej części kompleksu. Druga wieża, zapewne mieszkalna, znajdowała się w części południowo-zachodniej założenia.

Wieże i inne budowle, wzniesiono na sztucznie zbudowanej platformie kamiennej o wymiarach 40×60 m o wysokości około 5 metrów. Wzdłuż jej krawędzi znajdował się kamienny i drewniano-ziemny mur obwodowy.

– Zarówno źródła pisane, jak i dane płynące z wykopalisk wskazują, że całe założenie wybudowano w 1 połowie XIII wieku na polecenie księcia Rusi, Daniela Romanowicza. Było to gigantyczne jak na owe czasy przedsięwzięcie organizacyjno-logistyczne, nie mające na terenie ziem polskich analogii – dodaje prof. Buko.

Oprócz reliktów centralnie usytuowanej wieży mieszkalnej archeologom udało się odkryć zarysy co najmniej 7 innych budowli kamiennych i kamienno-ceglanych, w tym zapewne dwóch świątyń.

Zdaniem prof. Buko najbliższych podobieństw do odkrytego kompleksu należy doszukiwać się w królewskim kompleksie rezydencjonalnym w węgierskiej Obudzie i dalej – wśród cytadel wznoszonych przez krzyżowców na Bliskim Wschodzie. Zabudowa chełmskiej twierdzy ideowo przypomina też konwentualne zamki zakonne – ale te wznoszone przez Krzyżaków na ziemiach polskich są o około 2 dekady młodsze.

Zdaniem prof. Buko siedziba Daniela Romanowicza (z nadania papieża Innocentego IV koronowanego w roku 1253 na króla Rusi) odwzorowuje ówczesne szerokie kontakty księstwa halicko-wołyńskiego z zarówno z rzymskim Zachodem, jak i z Bizancjum. Tworząc tak oryginalnie zaprojektowaną, monumentalną twierdzę, władca ten chciał się zapewne wyróżnić na tle innych.

Archeologów szczególnie zaskoczyło tegoroczne odkrycie fragmentu muru kolejnej budowli wzniesionej z glaukonitytu, czyli kamienia o zielonej barwie. Na ten moment trudno powiedzieć, jaką funkcję pełnił budynek, ale o jego monumentalnym charakterze poświadcza znaleziona w jego sąsiedztwie kamienna kolumna. Tajemnicą dla archeologów pozostaje też kamienna „rynna” biegnąca po zewnętrznej stronie muru.

Tegoroczne odkrycia naukowcy zaprezentowali na Zamku Królewskim podczas konferencji na temat najstarszych zamków na ziemiach polskich. – Odkrycia nasze wzbudziły zrozumiałe zainteresowanie, choć nikt z dyskutantów nie był w stanie udzielić przekonującej odpowiedzi, jaką funkcję mógł pełnić budynek z zewnętrzną kamienną rynną. Jest to forma po prostu unikatowa – dodaje prof. Buko.

Twierdza na Górze Katedralnej istniała bardzo krótko. Zdaniem naukowców po około 20 latach, bo już w 1256 roku, została spalona i już nigdy potem nie odzyskała dawnej świetności. O tym, że była to główna siedziba Daniela Romanowicza (którą ten przeniósł do Chełma przed 1239 rokiem z Halicza) świadczą nie tylko imponujące relikty odkrywanych budowli, ale też setki znajdowanych w tym rejonie cennych zabytków. Wśród nich są fragmenty szkliwionych naczyń ceramicznych, ułamki przepalonych szkieł witraży czy dewocjonalia. Prof. Buko zwraca też uwagę na najnowsze tegoroczne odkrycie – gemmę (kamień ozdobiony płaskim reliefem), której przedstawienie nawiązuje do religijnej sztuki bizantyjskiej, co jest kolejnym tropem wskazującym na kontakty ówczesnej Rusi Halicko-Wołyńskiej z Konstantynopolem.

1 thought on “Grodzisko Chełm”

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *