5

Paweł Fontana w Chełmie

Spread the love
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   
  •   Yum
  •   
  •   
  •  
  •  

Katarzyna Puczyńska – www.teatrnn.pl :

Paweł Antoni Fontana (1696–1765) – architekt pochodzący z Włoch, z okolic jeziora Como. Jeden z przedstawicieli architektury barokowej w Polsce, nadworny architekt Pawła Sanguszki, tworzący głównie na Lubelszczyźnie i Podlasiu. Zaprojektował kościół parafialny w Lubartowie, kościół popauliński we Włodawie, kościół popijarski pw. Rozesłania Apostołów w Chełmie oraz kościół i klasztor misjonarzy w Zasławiu. W Lublinie zaprojektował kościół i klasztor karmelitów trzewiczkowych przy ulicy Biernackiego. Przypuszcza się także, że w jego pracowni była projektowana kapliczka znajdująca się przy ulicy Peowiaków.

Życiorys

Paweł Antoni Fontana urodził się w 1696 roku w Castello Valsolda we Włoszech, jako syn Jakuba i Marii Bellotti. Kształcił się w północnych Włoszech, w Turynie. W Polsce osiedlił się w 1723 roku na zaproszenie Pawła Karola Sanguszki, marszałka wielkiego litewskiego. Po śmierci Sanguszki Fontana pracował dla wdowy po nim – Barbary z Duninów. Ożenił się z Marianną Suffczyńską, a po jej śmierci z Teresą Romainową. Zmarł 17 marca 1765 roku w Zasławiu.

Charakterystyka twórczości

Paweł Antoni Fontana jest przedstawicielem późnego baroku w Polsce. Jego projekty charakteryzuje dążenie do integracji przestrzeni i bryły, łączenie planu podłużnego z centralnym w celu ujednolicenia wnętrza budowli.

Kalendarium

1723 – projekt przebudowy pałacu Sanguszków w Lubartowie (projekt portyku i trzeciej kondygnacji);

1725 – projekt kościoła i klasztoru oo. reformatów pw. św. Michała Archanioła w Rawie Ruskiej;

1733–1738 – projekt kościoła farnego pw. św. Anny w Lubartowie;

1735–1756 – projekt cerkwi katedralnej pw. Najświętszej Marii Panny w Chełmie;

1737–1741 – projekt kościoła oo. kapucynów pw. św. Wawrzyńca w Lubartowie;

1738–1750 – projekt kościoła oo. reformatów w Chełmie;

1738–1750 – projekt kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Chełmie;

1739–1740 – projekt pałacu w Srebrzyszczu;

1741–1780 – projekt kościoła oo. paulinów we Włodawie;

1742 – projekt kościoła i klasztoru oo. karmelitów pw. św. Eliasza w Lublinie;

1743–1755 – projekt kościoła farnego w Ostrowie Lubelskim;

1748–1770 – projekt Kolegium Pijarskiego dla szlachetnie urodzonych we Lwowie;

1749–1751 – projekt kościoła i klasztoru oo. misjonarzy pw. św. Józefa w Zasławiu;

1753 – projekt kościoła oo. bernardynów pw. św. Michała Archanioła w Zasławiu;

1754–1756 – projekt przebudowy kościoła farnego pw. św. Jana w Zasławiu;

1755–1770 – projekt pałacu Sanguszków w Zasławiu;

1764–1774 – projekt Wielkiej Synagogi we Włodawie;

1767 – rzeźba Chrystusa Frasobliwego z kapliczki przy ulicy Peowiaków w Lublinie;

1770–1780 – projekt kościoła kapucynów w Orchówku.

Najważniejsze projekty i realizacje

Początki działalności architektonicznej Pawła Antoniego Fontany wiążą się z projektem przebudowy pałacu Sanguszków w Lubartowie w 1723 roku. Architekt nadzorował prace budowlane oraz zaprojektował portyk i trzecią kondygnację pałacu. Dla Sanguszków przebudował także w latach 1755–1770 pałac w Zasławiu. Fontana jest architektem wielu budowli sakralnych. Z najważniejszych należy wymienić projekty: kościoła i klasztoru oo. reformatów pw. św. Michała Archanioła w Rawie Ruskiej (1725), kościoła farnego pw. św. Anny w Lubartowie (1733–1738), cerkwi katedralnej pw. Najświętszej Marii Panny w Chełmie (1735–1756), kościoła kapucynów pw. św. Wawrzyńca w Lubartowie (1737–1741), kościoła oo. reformatów w Chełmie (1738–1750), kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Chełmie (1738–1750), kościoła oo. paulinów we Włodawie (1741–1780), kościoła farnego w Ostrowie Lubelskim (1743–1755), Wielkiej Synagogi we Włodawie (1764–1774) oraz kościoła kapucynów w Orchówku (1770–1780). Dla Zasławia Fontana zaprojektował kościół i klasztor oo. misjonarzy pw. św. Józefa (1749–1751, jest także autorem ołtarzy kościoła), kościół oo. bernardynów pw. św. Michała Archanioła (1753) oraz przebudował kościół farny pw. św Jana (1754–1756). Jego autorstwa jest także Kolegium Pijarskie dla szlachetnie urodzonych we Lwowie (1748–1770).

Projekty i realizacje w Lublinie

W Lublinie Paweł Antoni Fontana zaprojektował w 1742 roku kościół i klasztor oo. karmelitów trzewiczkowych pw. św. Eliasza przy ulicy Biernackiego 5. Jest to świątynia późnobarokowa, na planie elipsy, wkomponowana w trójskrzydłowy klasztor, z dwukondygnacyjną, jednoosiową fasadą charakteryzującą się wygiętymi pilastrami, elementem często stosowanym przez architekta.
Prawdopodobnie Fontana jest także autorem rzeźby Chrystusa Frasobliwego z kapliczki przy ulicy Peowiaków z 1767 roku. Pierwotnie wchodziła ona w skład zabudowań klasztoru wizytek. Jest to murowana kapliczka w typie arkadowym, zwieńczona barokowym baldachimem.

Katarzyna Puczyńska – www.teatrnn.pl

 

Trzynawowy kościół został wzniesiony w stylu późnobarokowym. Fasada zachodnia z dwiema skośnie ustawionymi wieżami, w charakterystyczny sposób odsuniętymi od eliptycznego korpusu z obejściem i z wydłużoną prostokątnie partią wschodnią. Na prawej wieży umieszczono w 1970 zegar.

Przy prezbiterium znajdują się dwie prostokątne zakrystie z lożami na piętrze. Ośmioboczna nawa główna jest otoczona obejściem z kaplicami. Na dachu nawy znajduje się sygnaturka.

Na dziedzińcu przed fasadą stoją symetrycznie ustawione figury późnobarokowe: Matki Boskiej Łaskawej i św. Józefa Kalasantego.

Późnobarokowa polichromia (ok. 1758), pędzla Józefa Majera, była przemalowywana i kilkakrotnie restaurowana.

Drewniane ołtarze, ambonę i chrzcielnicę wykonał w stylu rokokowym w trzeciej ćwierci XVIII w. Michał Filewicz. W ołtarzu głównym znajduje się krucyfiks, a na zasuwie – obraz Matki Boskiej Nieustającej Pomocy. Ołtarze boczne po lewej stronie mieszczą obrazy Matki Boskiej Częstochowskiej, św. Antoniego, Adoracji Matki Boskiej przez św. Józefa Kalasantego, św. Kajetana z Dzieciątkiem i Matki Bożej (wszystkie pędzla Szymona Czechowicza). Ołtarze boczne po prawej zawierają obrazy: św. Józefa z Dzieciątkiem – (pędzla Czechowicza), Matki Boskiej Łaskawej, Przemienienia Pańskiego (kopia Rafaela). W nawie stoją zabytkowe ławki rokokowe i cztery późnobarokowe konfesjonały. W zakrystii znajdują się zabytkowe naczynia i szaty liturgiczne.

www.zabytek.pl :

Barokowy zespół architektoniczny z najwybitniejszym z późnobarokowych kościołów na Lubelszczyźnie, a zarazem najcelniejszym przykładem tzw. „grupy lubartowskiej” wniesionych wg jednorodnej koncepcji przestrzennej arch. Pawła (Paolo) A. Fontany o charakterystycznym dlań układzie centralno-podłużnym z ośmioboczną nawą. We wnętrzu kościoła zachowana późnobarokowa iluzjonistyczna polichromia malarza Józefa Meyera (poł. XVIII w.) oraz pełne wyposażenie z rokokową dekoracją rzeźbiarską z epoki budowy (warsztat lwowski).

Historia

Zespół kościoła z kolegium pijarów powstawał etapami. Kościół zbudowany został w l. 1753-1763 na miejscu starszej świątyni parafialnej, najpierw drewnianej (z pocz. XV w., spalonej w 1578 r.), a od 1585 r. murowanej, rozebranej w poł. XVIII w. Fundacji Andrzeja i Marianny Wolskich oraz Wacława Rzewuskiego w uzupełnieniu istniejącego już od k. XVII w. murowanego kolegium pijarów, którzy od 1667 r. przejęli parafię. Wzniesiony wg projektu Pawła (Paolo) A. Fontany, pod kierunkiem arch. Tomasza Rezlera. W 1758 r. powstała późnobarokowa dekoracja malarska autorstwa Józefa Meyera. Pełne wyposażenie w stylu późnobarokowym i rokokowym z l. 1774-1781 pochodzi z warsztatu Michała Filewicza (Lwów). Kościół remontowany w l. 1836-1839, 1870, 1878, 1929, 1970-1974 zachował pierwotne formy. Zmianie uległo pokrycie dachów (z dachówki na blachę) (l.70. XX w.) i posadzki (l. 2000-2002). Kompleksowa konserwacja polichromii miała miejsce w l. 1970-1974 , zaś wyposażenia i wystroju rzeźbiarskiego w l. 1998-2002. Gmach kolegium pijarów budowany etapami w l. 1714 – ok. 1730. Pierwsze drewniane budynki kolegium zbudowane w l. 1668 r.- 1672 r. Murowany gmach kolegium wzniesiono w obecnym miejscu (skrzydło zach.) przed 1714 r. obok starego murowanego kościoła parafialnego. Rozbudowa kolegium o partie boczne nastąpiła po r. 1720, prowadzona przez arch. Dominika A. Bellottiego i była kontynuowana jeszcze po 1726 r. (murator Jan Rosochalski). Po wybudowaniu nowego kościoła w 2 poł. XVIII w. dostawiono skrzydło południowe, skomunikowane ze świątynią. Od 1795 r. mieściły się tu prowadzone przez pijarów szkoły rządowe. W 1865 w budynku umieszczono gimnazjum rosyjskie, zaś w okresie międzywojennym – szkołę powszechną, plebanię i starostwo. W l. 1965-1966 zrekonstruowano część sklepień parteru, które wcześniej uległy zawaleniu. Od 1966 r. część budynku zajmuje muzeum. W 1997 r. częściowy remont budynku, a w r. 2000 – remont elewacji. Murowane skrzydło (środkowe), zostało rozbudowane po 1720 pod kier. arch. Dominika Bellottiego i po poł. XVIII w. (wsch. łącznik). Gruntownie remontowane w l. 1838-1865, w l. 1964-1968 zaadaptowane częściowo na muzeum Figurę z posągiem M. Boskiej Łaskawej wzniesiono w 1753 r., siostrzana figura św. Józefa Kalasantego powstała w 1759 r. – obie wg jednorodnego projektu P. A. Fontany.

Opis

Zespół zajmuje wnętrze obszernej działki, od Pd. i Zach. otoczonej murem (niegdyś miejskim), przylegającej frontem do głównej ul. Lubelskiej, na zamknięciu perspektywy ulicy Pijarskiej. Kościół zajmuje wsch. stronę zespołu z fasadą skierowaną na Pn. Budynek klasztorny przylega pd. skrzydłem do części prezbiterialnej kościoła, skierowane na Pn. skrzydło zach. dochodzi do ogrodzenia przy ul. Lubelskiej. Kościół wraz kolegium tworzą półotwarty dziedziniec po zach. stronie kościoła połączony z obszernym placem przed kościołem. Na nim para figur z posągami szeroko rozstawiona, w połowie odległości fasady od ogrodzenia. Kościół późnobarokowy, murowany z cegły, sklepiony, tynkowany, wewnątrz polichromowany. Dach i hełmy wież, latarnia sygnaturki i dachy korpusu pokryte blachą miedzianą (pierwotnie na korpusie io prezbiterium dachówka). Wzniesiony na kompozytowym rzucie centralno-podłużnym ze środkową partią nawy na rzucie wydłużonego ośmioboku z wydłużonym względem pozostałych ramion prezbiterium, krótszym przęsłem chóru na osi podłużnej i parą analogicznych przęseł transeptowych na osi poprzecznej oraz dopełniającymi obrys korpusu czterema mniejszymi kapliczkami w obejściu na osiach diagonalnych. Prosto zamknięte prezbiterium jest ujęte parą piętrowych dobudówek mieszczących dwie zakrystie, skarbczyk, bibliotekę, schody i loże kolatorskie na górze. Struktura nośna nawy z alternacją czterech dużych i małych arkad konwencji łuku tryumfalnego w porządku korynckim (uproszczonym) z pilastrami stojącymi na wypukłych piedestałach, na których ustawione posągi Ojców Kościoła i ambona. Arkadę zach. przedziela łuk koszowy podtrzymujący emporę chóru na żaglastym sklepieniu. Gzyms główny obiegający nawę wygięty łukowo nad środkowymi partiami czterech dużych arkad. Nad mniejszymi arkadami półkoliste płyciny, o łuku nadwieszonym. Sklepienie trójdzielne na gurtach, w środkowej części kolebkowe z parą lunet, w partii przedniej i tylnej – półsferyczne z dwiema lunetami i ścianą tarczową od prezbiterium. Sklepienie w przęsłach transeptowych, nad chórem muzycznym i kaplicach obejścia krzyżowe z zanikającymi szwami. Artykulację ścian kaplic transeptowych tworzą załamane w rogach pilastry na piedestałach, z belkowaniem na ścianach bocznych o wygiętych łukowo odcinkach architrawu nad otworami przeźroczy. W rogach kaplic obejścia zdwojone pseudopilastry z gzymsami o profilu impostów arkad przy nawie, na których spoczywają zdwojone półgurty przy krawędziach sklepienia. Układ otworów ścian bocznych analogiczny do kaplic transeptowych, w górnej strefie ścian zewnętrznych – pojedyncze okna o łuku odcinkowym. Część główna prezbiterium z artykulacją pilastrami w porządku analogicznym do większych kaplic z szeroko rozstawionymi parami pilastrów, przekryta kolebką z parą szerokich lunet mieszczących po dwa okna. W strefie ołtarzowej krótki odcinek sklepienia kolebkowego. W górnej strefie ściany zamknięcia okno o luku odcinkowym.. Posadzka marmurowa, szachownicowa. Sklepienia pokryte iluzjonistyczną polichromią i przedstawieniami figuralnymi, ściany marmoryzacją z elementami i wnętrze korpusu, prezbiterium zakrystii i skarbca. Fasadę tworzy para trzykondygnacyjnych wież silnie wysuniętych ku przodowi, skośnie ustawionych i połączonych narożami z korpusem, flankujących cofniętą, nieco wypukłą, środkową część fasady o dwóch kondygnacjach, zwieńczoną krzywoliniowym frontonem zakończonym u dołu parą masywnych wolut. Artykulacja wież i ściany fasadowej korpusu w spiętrzonym porządku doryckim (uproszczonym) ujmujących nisze i zamknięte półkoliście okna w skromnych obramieniach. Wieże nakryte hełmami o zdwojonych, nieco spłaszczonych baniach zakończonych iglicami z krzyżem. Dolne partie elewacje bocznych i tylna są jednokondygnacyjne o zróżnicowanej wysokości (kaplice obejścia niższe) z artykulacją pseudopilastrową na narożach i w załamaniach ścian. Ściany szczytowe kaplic transeptowych zwieńczone frontonami segmentowymi dołem, górą przechodzącymi uskokiem w „ośli grzbiet”. Na osiach ścian otwory okienne z obramieniami. Elewacje ośmiobocznego pseudotamburu nawy z artykulacją pseudopolastrów przełamanych na narożach z obiegającym całość belkowaniem. Pojedyncze okna na osiach skośnych ścian. Nawa nakryta ośmiopołaciowym dachem z krótką kalenicą, na środku której ośmioboczna arkadowa latarnia sygnaturki z baniastym hełmem. Na wyposażenie składa się jednolity stylistycznie zespół architektonicznych drewnianych ołtarzy z rokowym wystrojem rzeźbiarskim, rzeźbiona ambona i stojąca przy lewym filarze chrzcielnica w kształcie rogu obfitości z rzeźbionym zapieckiem i baldachimem i regencyjny parapet chóru muzycznego. W arkadowych przejściach z kaplic transeptowych do kaplic obejścia cztery drewniane konfesjonały wbudowane w zewnętrzne ściany. W zakrystii i skarbcu integralne późnobarokowe wyposażenie. Budynek d. kolegium pijarów jednopiętrowy z wysuniętymi dwustronnie ryzalitami na bokach korpusu (skrzydło zach.) i piętrowym łącznikiem (skrzydło pd.) na przedłużeniu wschodniego ryzalitu, sięgającym zach. zakrystii kościoła. Układ korpusu symetryczny z klatką schodową na osi środkowej, trzytraktowy z korytarzem w środkowym trakcie, Partie boczne w ryzalitach jednotraktowe, trójdzielne, amfiladowe. Skrzydło łącznika trójdzielne z bramą przejazdowa na osi parteru i dwutraktowym układem pomieszczeń po bokach z przedsionkami ze schodami w trakcie frontowym. Elewacje wieloosiowe bez podziałów, zwieńczone wydatnym gzymsem, dachy wielospadowe, kryte obecnie blachą. Para figur w formie wysokich sześciobocznych słupów w porządku doryckim z pilastrami na cokołach, naprzemiennie płaskich i wysuniętych, na których pilastry „siedzące”. Posągi świętych ustawione na rozszerzających się ku dołowi cokolikach z gzymsem.

Kościół dostępny w ciągu dnia, muzealna część d. kolegium czynna w godzinach pracy.

Oprac. Roman Zwierzchowsk

 

Konstanty Prożogo:

Dawna katedra unicka, obecnie kościół parafialny pod wezwaniem Narodzenia NMP wzniesiony w miejscu XIII-wiecznej cerkwi rozebranej w 1735 roku. Częściowo na jej fundamentach biskup Felicjan Filip Włodkowicz wkrótce potem (1735-56) wzniósł obecną świątynię. Autorem tego projektu był głośny architekt Paweł Fontana, ten sam który projektował w Chełmie kościół parafialny pod wezwaniem Rozesłania Apostołów, a także kościół we Włodawie. Katedra odnawiana była w latach 1809-27 i 1837. Po kasacji unii w 1875 roku przerobiona w duchu bizantyjskim. Wówczas też przekształcono szczyty i hełmy wież oraz dobudowano kolumnowy portyk. Po odzyskaniu niepodległości, od 1919 roku świątynia była kościołem parafialnym. W 1935 roku zakończono restaurację obiektu doprowadzając jego wygląd do stanu pierwotnego na podstawie projektu architekta Konrada Szrettera. W czasie okupacji kościół zamieniono na sobór prawosławny dla Ukraińców. Po wyzwoleniu ponownie jest kościołem parafii rzymsko-katolickiej.

Budowla wzniesiona na planie krzyża łacińskiego, trójnawowa, bazylikowa z transeptami i dwiema kwadratowymi wieżami od frontu oraz z kopułą. Prezbiterium krótkie, zamknięte półkoliście, z dwiema zakrystiami po bokach. Pod prezbiterium i transeptem sklepione kolebkowo krypty grobowe biskupów unickich.

Wewnątrz ściany rozczłonkowane stiukowymi pilastrami korynckimi podtrzymującymi belkowanie i gzyms. W apsydzie prezbiterium, przyścienne kolumny korynckie na skośnie wysuniętych cokołach. W nawach bocznych i bębnie, kopuły i pilastry jońskie. Okna transeptu i prezbiterium ujęte po bokach pilastrami ze spływami. Korpus główny przykryty sklepieniami kolebkowymi z lunetami, w kruchcie i prezbiterium sklepienia kolebkowo-krzyżowe, w nawach bocznych krzyżowe, kopuła ośmiodzielna na pendentywach i bębnie zwieńczonym latarnią. Chór muzyczny wsparty na dwu kolumnach korynckich.

Zewnątrz fasada trójdzielna dwukondygnacyjna z lekko cofniętą częścią środkową i uwypuklonymi ścianam wież. Rozczłonkowana pilastrami, w dolnej kondygnacji toskańskimi, wyżej jońskimi, a w poziomie podzielona gzymsem profilowanym i zwieńczona późnobarokowym szczytem z przerwanym frontonem i spływami wolutowymi po bokach. Trzecie kondygnacje wież na zaokrąglonych narożach ujęte są kolumnami toskańskimi na skośnie wysuniętych cokołach podtrzymujących belkowanie. Obniżona kondygnacja czwarta wież posiada na narożach spływy wolutowe. W fasadzie katedry trzy portale zwieńczone przyczółkami. Przed częścią środkową fasady czterokolumnowy portyk neoklasyczny z drewnianą balustradą nad nim.

Elewacje boczne budynku posiadają podziały ramowo-pilastrowe. Ściany szczytowe transeptu i prezbiterium wybrzuszone ze szczytami ujętymi w pilastry i spływy wolutowe, zwieńczonymi półkolistymi frontonami ze stercznynami. Okna prostokątne w profilowanych obramieniach z gzymsami. Bęben kopuły rozczłonkowany zdwojonymi pilastrami toskańskimi, przykryty ośmiodzielną podwyższoną kopułą z latarnią. Hełmy barokowe czwórdzielne. Dachy dwuspadowe przykryte blachą miedzianą (1980 r.).

Pierwotne bogate wyposażenie wnętrza katedry zachowało się jedynie w skromnych resztkach. Są to dwa obrazy i srebrne antepedium. Obrazy pochodzą z końca XVIII wieku i są dziełem Franciszka Smuglewicza. Przedstawiają scenę ukrzyżowania oraz św. Onufrego.

Zawieszone w prezbiterium, Antepedium trybowane w srebrnej blasze z sygnaturą złotnika gdańskiego W. Jode pochodzi z ok. 1750 roku. Jest to duże figuralne przedstawienie hołdu króla Jana Kazimierza i rycerstwa polskiego składanego przed obrazem NMP Chełmskiej po wiktorii beresteckiej (1631 r.). Obok namiotu z obrazem widoczna jest postać klęczącego biskupa chełmskiego Jakuba Suszy. Antepedium było w 1874 roku wywiezione do Rosji i znajdowało się w muzeum Arsenału moskiewskiego. Odzyskano je po rewolucji październikowej w 1923 roku. W czasie okupacji było ukryte i wróciło w 1956 roku na dawne miejsce, w mensie ołtarza głównego. W bocznym ołtarzu znajduje się obraz Matki Boskiej Poczajowskiej z końca XVI wieku, w sukience z blachy srebrnej, który został przywieziony z Mielnicy na Wołyniu.

 

 

5 thoughts on “Paweł Fontana w Chełmie”

  1. Dzień dobry. Dołączam do pytających. Czy ktoś może powiedzieć coś więcej w temacie?

    • Henryk La'Koniczny says:

      Coś więcej ?
      Pytaj
      Odpowiem.

  2. Bardzo fajny wątek. Szukałem długo rozwiązania moich zagwostek i w końcu pomogliście. Dziękuję serdecznie!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *